حجت الله کریمی :

بازار جهانی نفت در چارچوب مذاکرات WTO

بررسی ساختار بازار جهانی نفت در چارچوب بازی انحصار دوجانبه و تاثیر ورود نفت به مذاکرات WTO بر این ساختار،نگارش: شهرام گلستانی-استاد راهنما: دکتر حمید ابریشمی-اساتید مشاور: دکتر مجید احمدیان و دکتر محمود متوسلی رساله برای دریافت درجه دکترای اقتصاد، دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران در دسامبر سال 1999 م که سومین نشست سازمان تجارت جهانی (WTO) در سیاتل آمریکا برگزار شد، کشورهای صادرکننده نفت عضو این سازمان درخواست کردند موضوع ورود نفت به مذاکرات چندجانبه تجاری WTO در دستور کار این نشست قرار گیرد لیکن این تقاضا به این دلیل که اوپک با به وجود آوردن یک کارتل قدرتی انحصاری کسب کرده و بر بازار جهانی نفت کنترل یافته است، مورد پذیرش قرار نگرفت. این رخداد بهانه ای شد تا شهرام گلستانی در تز دکترای خود با موضوع «بررسی ساختار بازار جهانی نفت در چارچوب بازی انحصاری دوجانبه و تاثیر ورود نفت به مذاکرات WTO بر این ساختار» به بررسی این مساله بپردازد.رساله حاضر با هدف بررسی ساختار بازار جهانی نفت در قالب یک بازی انحصار دوجانبه که دو سازمان اوپک و OECD بازیگران اصلی آن را تشکیل می دهند، چگونگی تقسیم منابع حاصل از تجارت نفت بین این دو سازمان و تاثیر ورود نفت به مذاکرات WTO بر شیوه تقسیم منافع در شش فصل انجام شده است.

بر این اساس رساله با استناد به راه حل نقطه شلینگ (تقسیم 50-50 منافع) درصدد آن بوده نشان دهد به واسطه به کارگیری استراتژی های بلندمدت و سازگار از جانب دو سازمان اوپک و OECD و به دلیل استراتژی خاصی که گروه پس اندازکننده در سازمان اوپک در ارتباط با قیمت و مقدار عرضه نفت دنبال می کنند که عمدتاً ناشی از دیدگاه سیاسی-امنیتی این گروه از کشورها است، اوپک در نقش یک چانه زن ضعیف حضور یافته و در مقایسه با OECD بخش کمتری از منافع حاصل از تجارت نفت را به خود اختصاص داده است. به علاوه رساله به دنبال آن بوده که دریابد آیا ورود نفت به مذاکرات تجاری WTO به واسطه محدودیتی که در زمینه به کارگیری ابزارهای کنونی مورد استفاده این دو سازمان به وجود می آورد، (همچون حذف محدودیت های کمی و مالیات های تبعیض آمیز) می تواند به تغییر در چگونگی تقسیم منافع بین این دو سازمان منجر شود و آیا این تغییر در جهت افزایش منافع اوپک خواهد بود یا خیر؟با این نظر گلستانی پس از ذکر کلیات پژوهش در فصل اول، در فصل چهارم به ارائه مدلی برای بررسی رفتار دو سازمان اوپک و OECD در قالب یک بازی انحصار دوجانبه اختصاص یافته است. در این فصل ابتدا بازی انحصار دوجانبه و راه حل های ارائه شده برای آن از دیدگاه نظری مورد بررسی قرار گرفته و با استناد به یافته های فصل دوم و راه حل نقطه شلینگ، مدلی برای رفتار اوپک و OECD ارائه شده است. براساس این مدل، استراتژی بلندمدت OECD با تکیه بر مالیات های وضع شده بر فرآورده های نفتی و با هدف کاهش تقاضا، کنترل آن در سطح مورد نظر خود و کسب سهم از منافع موجود در تجارت نفت شکل گرفته است. بدین ترتیب دولت های عضو OECD در هر دوره با وضع مالیاتی به اندازه مابه التفاوت قیمت نفت و قیمتی که منجر به مصرف مورد نظر آنها می شود، مقدار تقاضا را کنترل می کنند و ارتباط بین تقاضا و قیمت نفت خام را از میان می برند. در مواجهه با این استراتژی، استراتژی بلندمدت اوپک در ارتباط با مقدار تولید، تنظیم کردن عرضه سازمان با تقاضای بازار و سهمیه بندی کردن آن در میان اعضا است. در ارتباط با قیمت، استراتژی اوپک متاثر از قیمتی است که خود را به آن متعهد کرده، بدین ترتیب دیگر در بلندمدت ارتباطی بین تولید اوپک و قیمت نفت وجود ندارد، اگرچه در کوتاه مدت این ارتباط برقرار است و اوپک از تغییرات قیمت به عنوان نشانه ای از وجود اختلاف بین عرضه و تقاضا استفاده کرده و با تنظیم تولید خود با مقدار تقاضا قیمت ها را به سطح تعادلی و بلندمدت خود بازمی گرداند.فصل پنجم به آزمون ها و نتایج تجربی اختصاص یافته. نتایج حاصل از آزمون ها تئوری و فرضیات ارائه شده در رساله را تایید می کنند.بررسی قیمت جهانی نفت در قالب یک مدل بازگشت کننده به میانگین بیانگر آن است که این قیمت ها با وجود نوسانات زیادی که در دوره مورد بررسی داشته اند، بدون روند بوده و به سمت یک میانگین بلندمدت که راه حل تعادلی بازی اوپک و OECD به شمار می رود، همگرا می شوند. این نتایج همچنین نشان داده اند ارتباط بلندمدت و معنی داری بین تولید اوپک و قیمت جهانی نفت وجود ندارد در حالی که وجود چنین ارتباطی در کوتاه مدت تایید شده است. نتایج حاصل از بررسی رابطه بلندمدت بین تولید اوپک، عرضه غیراوپک و مصرف OECD نشان دهنده آن است که تولید اوپک ارتباط بلندمدت، معنی دار و مستقیمی با مصرف OECD و ارتباطی معکوس با عرضه غیراوپک دارد. این نتیجه موید این نظریه است که تولید اوپک براساس تقاضا برای نفت این سازمان تعیین می شود و اوپک تلاش می کند عرضه خود را با میزان تقاضا هماهنگ کند.نتایج حاصل از بررسی بلندمدت بین مصرف نفت در OECD و قیمت نفت خام بیانگر آن است که کشش قیمتی بلندمدت تقاضا تفاوت معنی داری با صفر ندارد و از حیث علامت نیز علامت آن مثبت است. این نتیجه تاییدکننده این نظریه است که مالیات های وضع شده بر فرآورده های نفتی متناسب و به طور معکوس با قیمت نفت تغییر می یابند و بدین ترتیب ارتباط بین تقاضا برای نفت و قیمت نفت خام را از میان می برند و اوپک و سایر تولیدکنندگان نفت را با یک تابع تقاضای بی کششی مواجه می سازند. به علاوه محاسبه قیمت برابر کننده منافع حاصل از تجارت نفت بین اوپک و OECD بیانگر آن است که هر بشکه نفت (در زمان انجام تحقیق در سال 1382) باید حدود 27 دلار به فروش برسد تا منافع موجود به صورت برابر تقسیم شود. بر این اساس میانگین تعادلی و بلندمدت 6/17 دلار نشان دهنده آن است که اوپک به عنوان یک چانه زن ضعیف در این مبادله حضور یافته و تنها 30 درصد از منافع حاصل را به خود اختصاص داده است.با توجه به نتایج به دست آمده در فصل پنجم، در فصل ششم نویسنده به دنبال آن بوده که دریابد در صورت ورود نفت به مذاکرات WTO تولید و تجارت این محصول از چه موافقتنامه هایی متاثر می شود و این ورود آیا می تواند موجب تغییر در چگونگی تقسیم منافع بین دو سازمان اوپک و OECD شود؟ بر این اساس ابتدا موافقتنامه هایی که در صورت ورود نفت به WTO بر تولید و تجارت این محصول موثر واقع می شوند که مورد شناسایی و بررسی قرار گرفته اند. از جمله این موافقتنامه ها می توان به موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (گات) شامل مواد مربوط به ممنوعیت استفاده از محدودیت های کمی، حذف مالیات های تبعیض آمیز، برخورد با بنگاه های تجاری دولتی، استثنائات در نظر گرفته شده و شرایط ویژه مربوط به کشورهای در حال توسعه صادرکننده مواد اولیه، موافقتنامه راجع به یارانه ها و اقدامات جبرانی (ASCM)، موافقتنامه راجع به موانع فنی فرا راه تجارت (TBT)، موافقتنامه راجع به تجارت خدمات (GATS) و... اشاره کرد که با توجه به استراتژی های نفتی دو سازمان اوپک و OECD توافقات صورت گرفته در ارتباط با ممنوعیت استفاده از محدودیت های کمی (ماده یازدهم گات)، حذف مالیات های تبعیض آمیز (ماده سوم گات) و موافقتنامه ASCM دارای اهمیت ویژه ای هستند.در فصل ششم با در نظر گرفتن شرایط ویژه ای که در ارتباط با تولید و تجارت نفت به عنوان یک محصول تجاری خاص باید رعایت شود، تاثیرات احتمالی ورود نفت به مذاکرات WTO بر استراتژی های نفتی دو سازمان اوپک و OECD و چگونگی تغییر در تقسیم منافع بین آنها مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج به دست آمده بیانگر آن است که تحت شرایط ویژه ای ورود نفت به مذاکرات WTO می تواند منافع اعضای اوپک و سایر صادرکنندگان را بهبود بخشد. با توجه به اینکه استراتژی نفتی OECD عمدتاً با تکیه بر دو ابزار وضع مالیات های تبعیض آمیز و پرداخت یارانه انرژی شکل گرفته است و با التفات به این امر که هر دو این اقدامات از نظر WTO غیرمجاز در نظر گرفته شده اند، به طور یقین با ورود نفت به مذاکرات WTO و حذف اقدامات محدودکننده واردات و مصرف نفت در OECD تقاضا برای نفت افزایش خواهد یافت و اوپک خواهد توانست در قیمت های کنونی، مقدار بیشتری نفت را به فروش برساند و در صورتی که این افزایش تا حدی باشد که ظرفیت خالی اوپک را پوشش دهد، استفاده از سیستم سهمیه بندی از جانب این سازمان نیز لغو خواهد شد اما اینکه این آزادسازی تا چه حد منجر به افزایش قیمت و افزایش منافع اوپک شود به موارد متعددی از قبیل استراتژی جدید OECD (درنظر گرفتن مالیات های تبعیض آمیز به عنوان یارانه یا تعرفه)، استراتژی اوپک، سرعت و آزادسازی و سایر توافقاتی بستگی دارد که طی مذاکرت حاصل خواهد شد.
-نتیجه گیری
شهرام گلستانی در پایان پژوهش خود چنین نتیجه گیری می کند که انتظار می رود در فرآیند ورود نفت به مذاکرات WTO، صادرکنندگان نفت به ویژه اعضای اوپک، به واسطه بهبودی که در افزایش تقاضا برای نفت و افزایش قیمت ها حاصل می شود، برندگان اصلی آن باشند. در مقابل امنیت انرژی در کشورهای عضو OECD به دلیل کاهش تولید انواع انرژی های جایگزین (در نتیجه حذف یا کاهش یارانه انرژی) و افزایش تقاضا برای نفت وارداتی (به واسطه حذف یا کاهش مالیات های تبعیض آمیز و یارانه های انرژی) تا حد زیادی دچار آسیب خواهد شد اگرچه میزان این آسیب پذیری و چگونگی تغییر در منافع حاصل از تجارت نفت برای این گروه از کشورها به استراتژی جدیدی که در پیش خواهند گرفت، ارتباط می یابد.
Karimi 6161@yahoo.com