ایجاد سالانه کمتر از 300 هزار شغل در دولت نهم

دکتر غلامعلی فرجادی : خلاصه نتایج طرح آمارگیری مرکز آمار ایران نشان می دهد طی سال های 87-1384 به طور متوسط کمتر از 300 هزار شغل در کشور ایجاد شده است در حالی که طی دهه 75-1365 سالانه 357 هزار شغل و در دهه 85-1375 سالانه 590 هزار شغل در کشور ایجاد شده است.

سوالی که ممکن است به ذهن خطور کند این است که چرا در قیمت های بالای نفت در سطحی بسیار بی سابقه از نظر تاریخی اشتغال زایی در کشور کمتر از دوره های قیمت پایین نفت بوده است. اگر چه این مساله به ظاهر ممکن است تعجب آور باشد ولی تجربه تاریخی در کشور ما و برخی از کشورهای نفتی نشان می دهد نفت و درآمد نفت به تنهایی نمی تواند تولید و اشتغال را افزایش دهد و چه بسا درآمد بالای نفت روند رشد اقتصادی و رشد اشتغال را کند کند. البته توضیح این امر ضرورت دارد که درآمد بالای نفت به طور بالقوه می تواند در خدمت شکوفایی و سازندگی کشور قرار گیرد ولی این امر مستلزم سیاست ها و جهت گیری های عقلایی در مسیر رشد و توسعه بلند مدت کشور است. نگاهی به تجربه تاریخی نشان می دهد بالاترین رشد اقتصادی و رشد اشتغال قبل از انقلاب در دهه 1340 که قیمت نفت در سطحی پایین تر از دو دلار قرار داشته است روی داده است و به عکس طی سال های 57-1353 اقتصاد کشور با نفت بیش از 12 دلار در هر بشکه نتوانست به سطح رشد اقتصادی دهه قبل برسد. مشابه همین تجربه در سال های 87-1384 روی داد و اقتصاد کشور نتوانست با بهره گیری مناسب از درآمدهای سرشار نفتی اشتغال چندانی ایجاد کند. تحلیل این مساله چندان دشوار نیست. در اقتصاد ما دولت ها با اتکا به وفور درآمدهای نفتی توجه چندانی به مشارکت واقعی مردم در امور اقتصادی ندارند و تنها زمانی به جلب مشارکت مردم و بخش خصوصی به طور واقعی می پردازند که درآمدهای نفتی اجازه تامین هزینه های دولت را نمی دهد. نمونه بارز این مساله رویکرد صادراتی دولت هاست. زمانی که قیمت و درآمد نفت در سطحی پایین قرار دارد و دولت ها با کاهش درآمدهای ارزی نفتی روبه رو می شوند به سیاست تشویق صادرات از پسته و فرش تا هندوانه و شکلات و... می پردازند. این رویکرد صادراتی نه یک استراتژی بلندمدت و هدفمند که صرفاً به منظور تامین درآمدهای ارزی مورد نیاز دولت صورت می گیرد. با همین استدلال زمانی که دولت از درآمدهای سرشار نفتی برخوردار می شود رویکرد تشویق صادرات غیرنفتی فراموش می شود. از طرف دیگر دولت ها به دلیل داشتن رویکرد کوتاه مدت توجه خود را از سیاست های بلند مدت رشد و توسعه به مسائل کوتاه مدت رفاهی معطوف می دارند.
به همین دلیل است که در شرایط درآمد بالای نفت دولت ها به طور فراینده ای به واردات روی می آورند تا بتوانند به مسائل رفاهی کوتاه مدت جامعه پاسخ دهند و با پایین نگه داشتن سطح عمومی قیمت ها تا حدودی نارضایتی عمومی را کاهش دهند. علاوه بر این توجه دولت ها در شرایط وفور درآمدهای نفتی معطوف به توزیع درآمدهای نفتی می شود و با این تصور که درآمدهای نفتی پایدار خواهد ماند خود را از مشارکت مردم بی نیاز دانسته و دامنه فعالیت خود را هر چه بیشتر گسترش می دهند. گسترش بخش دولت ناکارایی سیستم را هر چه بیشتر افزایش داده و اقتصاد را با هزینه های بیشتری رو به رو خواهد کرد.
در واقع آنچه می تواند به تولید و اشتغال پایدار منجر شود فراهم کردن فضا و بستر مناسب برای مشارکت مردم در تولید و سرمایه گذاری است که در این ارتباط سیاستگذاری دولت در جهت ایجاد امنیت سرمایه گذاری، رفع موانع تولید و تعامل فعال با اقتصاد جهانی، اصلاح قوانین و مقررات دست و پاگیر، رعایت شایسته سالاری و ایجاد سیاست های انگیزشی می تواند خلاقیت های لازم را برای تحرک اقتصادی در مسیر رشد و شکوفایی فراهم سازد.