در گفت و گو با کارشناسان مطرح شد

طبیعت گردان ساماندهی نشده عامل تخریب منابع طبیعی

سرمایه، دلبرتوکلی: «برای ارزیابی اثرهای هر برنامه توسعه گردشگری معمولاً این اثرها را در چهار مقوله زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی فرهنگی و سیاسی می سنجند که مقوله سیاسی بیشتر مخصوص کشورهای در حال توسعه است.»حمیدرضا ضرغام مدرس دانشگاه با اعلام این مطلب گفت: «برای این ارزیابی ها معمولاً یک مجموعه نرم افزارهایی را که در این باره طراحی شد ه اند و به کمک داده های جدول «داده ستانده» به دست می آید، رقم دقیق اثرها را در هر زمینه ای می توان محاسبه کرد.»

وی افزود: «وجه اقتصادی اثرها معمولاً بر اثرهای دیگر غالب است و با توسعه جهانگردی مثلاً اگر در یک منطقه گردش پذیر، گسست خانواده ها ایجاد شود، برای جبران عیوب حاصل از گسست، می توان مشخص کرد که برای این خانواده ها چه مقدار از بودجه عمومی باید هزینه شود به این ترتیب، اندازه اثر گردشگری مشخص می شود.»
عضو انجمن متخصصان گردشگری در ادامه خاطرنشان کرد: «اکنون همه طرح های توسعه گردشگری که در کشور ما انجام می شوند، اصولاً باید در آنها مطالعه اثرهای حاصل از توسعه گردشگری انجام شود اما به جز بخش اقتصادی چون ملموس تر است و اطلاعات آن راحت تر در دسترس قرار می گیرد بقیه بخش ها بسیار بد کنترل می شوند یا ارزیابی آنها ناقص است.»
ضرغام ادامه داد: «در بخش زیست محیطی نیز سازمان حفاظت از محیط زیست ملاک هایی را برای کنترل بخش های توسعه گردشگری که در بسیاری زمینه ها کارآمد است، در نظر گرفته اما در کنترل های سازمان در برخی موارد به نظر می رسد که واقعیت های موجود منطقه در نظر گرفته نمی شوند و سخت گیری های زیادتر از حد معمول می کنند. در برخی موارد نیز بسیار تساهل می کنند که هر دو شکل آن در درازمدت بسیار خسارت بار خواهد بود گرچه در کوتاه مدت ممکن است خسارت های آن عیان نباشد.»عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی اظهار داشت: «اصول ارزیابی اثرهای طرح های توسعه گردشگری در همه زمینه ها باید جدی گرفته شوند. در جهان، مدل هایی توسعه پیدا کرده اند و باید آنها را با واقعیت های ایران انطباق دهیم، به کسانی که دست اندرکار این نوع برنامه ها هستند، آموزش های لازم را منتقل کنیم و نظارت جدی بر رعایت اصول کنترل اثرهای طرح های توسعه ای داشته باشیم.»
ضرغام تاکید کرد: «چه بخواهیم و چه نخواهیم، گردشگری توسعه خواهد یافت، چون یک نیاز انسانی است و با توسعه جامعه های بشری و پیچیده تر شدن روابط اجتماعی، جهانگردی رو به توسعه است ولی اگر متولیان جهانگردی فرد لازم را به کار گیرند، اثرهای منفی را می توانند پیش بینی و کنترل کنند.»
او گفت: «آنچه ما امروز در صنعت گردشگری شاهد آن هستیم، تعریف اثرهای مثبت است و هرجا که صحبت از اثرهای منفی شود، تلاش می کنیم که کم رنگ و گذرا از آن بگذریم، چون بسیاری از اثرهای منفی، توسعه جهانگردی را از بین می برد.»
وی بیان کرد: «منابع طبیعی و یادمان های باستانی از منابع عمده گردشگری کشور ما هستند؛ اگر ظرفیت این منابع به درستی تعیین نشود و متناسب با ظرفیت تحمل، گردشگر جذب نشود حتماً با تخریب بناهای باستانی مواجه می شویم همچنان که نوروز امسال تخریب تخت جمشید (پارسه) را شاهد بودیم.»
محمد رضا فرزین با تایید نظرات ضرغام گفت: «برای مدیریت اثرهای حاصل از صنعت گردشگری ابتدا باید ابزاری برای سنجش اثرهای حاصل از گردشگری داشته باشیم.»
وی افزود: «متاسفانه در کشور ما ابزاری برای سنجش اثرهای حاصل از گردشگری وجود ندارد. به علاوه نظام آماری دقیق و نظامی که آثار ورود و خروج گردشگر را به هر منطقه بتوانیم تعیین کنیم در اختیار نیست.»
فرزین تصریح کرد: «اگر زمانی چنین ابزار و سیستمی بتوانیم داشته باشیم که آثار گردشگری را ارزیابی کنیم در مدیریت تاثیرات مثبت خواهد داشت و از طریق آن، آثار منفی را می توانیم کاهش دهیم، سیاست های مناسبی را برای افزایش آثار مثبت طراحی کنیم و آثار مثبت را به حداکثر برسانیم.»
وی با اشاره به اینکه کشورهای گردشگر پذیر دارای نظام اقماری گردشگری هستند، گفت: «یکی از مهم ترین کاربردهای نظام اقماری گردشگری، سنجش و مدیریت آثار گردشگری است. آثار منفی گردشگری شامل استفاده بی اندازه از محیط زیست است که معمولاً در مناطق شمالی ایران اتفاق می افتد یا اینکه زمین های مناسب به ویلا تبدیل می شوند. به علاوه تضادهای اخلاقی و فرهنگی را نیز با خود همراه دارند.»
این مدرس دانشگاه افزود: «کاهش آثار منفی گردشگری نیازمند شناخت و مطالعه دقیق روندهای گردشگری و تعداد گردشگران ورودی به منطقه است.»
وی خاطر نشان کرد: «مدیریت اثرهای گردشگری، موضوع اصلی بحث گردشگری پایدار است تا آثار منفی را بتوانیم کم کنیم و آثار مثبت را در یک دوره بلندمدت ثبات بخشیم. اینکه ما با آثار منفی حاصل از گردشگری بتوانیم مبارزه کنیم بحث یک نظام است و قاعدتاً در مباحث محیط زیست باید متناسب با ظرفیت منطقه گردشگر وارد شود.»
فرزین درباره مناطق حفاظت شده گفت: «گردشگران اگر آزاد گذاشته شوند و ورود آنها مدیریت نشود، محیط زیست تخریب خواهد شد. مناطق حفاظت شده ابزاری هستند که از طریق آنها آثار گردشگری را کاهش می دهیم.» مهران اعتمادی راهنمای اکوتوریسم نیز با تاکید براینکه هیچ نهادی حضور طبیعت گردان را ساماندهی نکرده است گفت: «زباله در مناطق طبیعی به معضل بزرگی تبدیل شده و هیچ سازمان یا فردی در این باره اقدام موثری انجام نمی دهد.»
وی با بیان اینکه آموزش ندادن به مردم و تربیت نکردن راهنمایان متخصص بزرگ ترین مشکل ما در طبیعت گردی است، ادامه داد: «زمانی که در حوزه طبیعت گردی به فعالیت مشغول شدم، آموزش های خاصی نبودند و با شرکت در تورهای طبیعت گردی کشورهای دیگر به صورت تجربی، آموزش هایی را فرا گرفتم، چون این آموزش ها در ایران خیلی محدود و ابتدایی اند.»
عضو جامعه راهنمایان ایرانگردی و گردشگری با تاکید بر اینکه مهم ترین مساله در طبیعت گردی آموزش مردم است تا به ارزش آثار طبیعی کشور پی ببرند و از تخریب آن جلوگیری کنند، بیان کرد: «اکنون مناطق طبیعی کشور که گل ها و گیاهان نادری دارد با مساله چرای بی رویه دام مواجه است. عشایر ایران نیز دیگر با ماشین جابه جا می شوند که در این رفت وآمدها به پوشش گیاهی مناطق طبیعی که گاهی بکر هستند، آسیب می رسانند و حفاظت در این بخش نیز بسیار ضعیف است و افراد کمی در این مناطق به عنوان محیط بان و نگهبان به کار مشغول اند.»
به اعتقاد او اقداماتی که در مناطق حفاظت شده صورت گرفته اند به سه، چهار دهه پیش مربوط هستند و اکنون این اقدامات حفاظتی بسیار ضعیف اند؛ برای نمونه در دشت لاله های واژگون در ارتفاعات زاگرس که منطقه ای حفاظت شده است فقط تذکر می دهند که گل ها چیده نشود و هیچ تاکید و اقدام حفاظتی دیگری وجود ندارد درحالی که گردشگران خارجی نباید در این مناطق نمونه برداری کنند، دیده می شود که گردشگران داخلی و مردم محلی به راحتی گل های کمیاب را می چینند.